Mülakat Soruları 7

Cumhurbaşkanlığı armasında ortada güneş ve çevresinde 16 yıldız bulunur. Resmî açıklamaya göre güneş Türkiye Cumhuriyeti’ni, yıldızlar tarihteki 16 büyük Türk devletini simgeler. Armanın Türk bayrağının sol üst bölümüne yerleştirilmesi Cumhurbaşkanlığı forsunu oluşturur. Arma, fors ve yazıyla birlikte kullanılan logo aynı biçim değildir.

İldeki en yüksek mülkî idare amiri validir. Bu ifade idari teşkilat içindir; valinin bütün yargı organlarına emir verebileceği veya her meslek grubunun hiyerarşik amiri olduğu anlamına gelmez.

Anayasa m.76’ya göre 18 yaşını dolduran Türk vatandaşı milletvekili seçilebilir. En az ilkokul mezunu olmamak, kısıtlılık, askerlikle ilişik ve kamu hizmetinden yasaklılık engeldir. Taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis ile ağır hapis mahkûmiyeti de engeldir. Ayrıca zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı suçlar; kaçakçılık, resmî ihale/alım-satıma fesat karıştırma, devlet sırlarını açığa vurma, terör eylemlerine katılma ve bunları tahrik/teşvik suçlarından mahkûm olanlar affa uğrasalar bile seçilemez. Maddede belirtilen hâkim, savcı, yüksek yargı, yükseköğretim, memur ve diğer kamu görevlileri ile Silahlı Kuvvetler mensupları görevlerinden çekilmeden aday olamaz.

Anayasa m.175’e göre teklif için en az 200 milletvekilinin yazılı imzası gerekir. Genel Kurulda iki görüşme ve gizli oylama yapılır; kabul için en az 360 oy gerekir. 360–399 oyla kabul edilen ve geri gönderilmeyen kanun halkoyuna sunulur. En az 400 oyda Cumhurbaşkanı yayımlayabilir veya halkoyuna sunabilir; geri gönderilen metnin aynen kabulünde en az 400 oy gerekir. Halkoyunda geçerli oyların yarısından çoğu gerekir. İlk üç madde m.4 uyarınca değiştirilemez, değiştirilmesi teklif edilemez.

Türkiye’de yürütme yetkisi Cumhurbaşkanındadır. Seçilmek için Türk vatandaşı olmak, 40 yaşını doldurmak, yükseköğrenim yapmış ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olmak gerekir. Halk tarafından beş yıllığına seçilir; kural olarak en fazla iki defadır. İkinci döneminde TBMM seçimleri yenilerse bir kez daha aday olabilir. Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanları atar; seçimleri yenileme kararı iki seçimin birlikte yenilenmesini doğurur. Anayasa’da ayrıca güvenlik soruşturması veya dört yıllık lisans şartı yazmaz.

Cumhurbaşkanı devletin başıdır ve yürütme yetkisine sahiptir. Anayasa m.104 kapsamında devleti ve milletin birliğini temsil eder; bakanlar ile Cumhurbaşkanı yardımcılarını atar ve görevden alır; kanunları yayımlar veya yeniden görüşülmek üzere TBMM’ye gönderir; anayasal sınırlar içinde yürütmeye ilişkin Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Yasama ve yargı yetkilerini sınırsız biçimde devralamaz.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, yürütme yetki ve görevinin Cumhurbaşkanında toplandığı, Cumhurbaşkanının halk tarafından seçildiği sistemdir. 2017 anayasa değişikliklerinin ilgili hükümleri 2018’de yeni Cumhurbaşkanının göreve başlamasıyla uygulanmıştır. Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmış; Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar Cumhurbaşkanınca atanır. Yasama TBMM’de, yargı bağımsız ve tarafsız mahkemelerdedir.

OHAL, Anayasa’nın 119. maddesinde sayılan olağanüstü durumlarda Cumhurbaşkanınca ilan edilebilen yönetim usulüdür. İlk ilan en fazla altı ay olabilir; karar aynı gün TBMM onayına sunulur. OHAL tüm hakların sınırsız kaldırılması demek değildir.

Anayasa’nın 5. maddesine göre devletin temel amaç ve görevleri; milletin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak; kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; hak ve özgürlükleri sınırlayan engelleri kaldırmaya ve insanın maddi-manevi gelişmesi için şartları hazırlamaya çalışmaktır.

Osmanlı Devleti’nin ilk anayasası 1876 Kânûn-ı Esâsî’dir. İlk madde, Osmanlı Devleti’nin mevcut ülke ve imtiyazlı eyaletleriyle bir bütün olduğunu, hiçbir sebeple bölünemeyeceğini düzenler. Devletin dini ve padişahlıkla ilgili hükümler farklı maddelerdedir.

Soru kamu hizmeti ilkelerini kastediyorsa süreklilik, eşitlik, değişen ihtiyaçlara uyum ve kamu yararı öne çıkar. Kamu yönetiminde hukuka bağlılık, tarafsızlık, hesap verebilirlik, etkinlik ve verimlilik de önemlidir. Cumhuriyetin temel nitelikleri soruluyorsa Anayasa’nın 2. maddesi; idarenin kuruluş ve görev esasları soruluyorsa 123. maddesi esas alınır.

Anayasa m.2’ye göre Türkiye Cumhuriyeti; toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir.

Ulusal egemenlik, egemenliğin millete ait olmasıdır. Anayasa’nın 6. maddesine göre millet egemenliğini Anayasa’nın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır. Millî bayramlar arasında 23 Nisan, 19 Mayıs, 30 Ağustos ve 29 Ekim bulunur; 2429 sayılı Kanun’da 29 Ekim “Ulusal Bayram” olarak adlandırılır. 10 Kasım anma günüdür; bu bayram listesine eklenmemelidir.

Devlet egemenliği, devletin ülkesinde en üstün kamusal yetkiyi kullanabilmesi ve dış ilişkilerinde başka bir devletin hukuki buyruğuna tabi olmamasıdır. Türkiye’de egemenlik kayıtsız şartsız milletindir; Anayasa’nın belirlediği yetkili organlar eliyle kullanılır (m.6). Bu, organların sınırsız yetkili olduğu anlamına gelmez.

Egemenlik, devlet içindeki en üstün kamusal yetkinin kaynağı ve kullanımıyla ilgilidir; Türkiye’de millete aittir ve anayasal organlarca kullanılır. Bağımsızlık, devletin başka bir devletin buyruğu altında olmadan kendi kararlarını alabilmesidir. Birbiriyle bağlantılı olan bu iki kavram aynı anlama gelmez.

Vali, ilde Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtası olan mülkî idare amiridir. Kanunların ve diğer mevzuatın uygulanmasını, ilde kamu hizmetlerinin koordinasyonunu ve kamu düzeni-güvenliğinin korunmasını sağlar. Yetkileri kanunla sınırlıdır; adli yargıya emir veremez. Vali OHAL ilan edemez: Anayasa m.119’a göre bu yetki Cumhurbaşkanına aittir. İl özel idaresi bulunan illerde valinin bu idareye ilişkin görevleri ayrıca vardır.

Anayasa, temel hak ve özgürlükleri güvence altına alır; devletin yasama, yürütme ve yargı organlarını, bunların yetki ve ilişkilerini düzenler. Kişi hakları, sosyal-ekonomik haklar ve siyasi haklar temel haklar kısmındadır. m.4, ilk üç maddenin değiştirilemeyeceğini ve değiştirilmesinin teklif edilemeyeceğini belirtir; her anayasa hükmü değiştirilemez değildir.

Egemenliğin federal ve federe birimler arasında anayasal biçimde paylaşılmadığı, devletin temel siyasal yapısının tek olduğu modeldir. Yerinden yönetimin bulunması tek başına federal yapı oluşturmaz.