Mülakat Soruları 15

Montrö Boğazlar Sözleşmesi 20 Temmuz 1936’da imzalanmıştır. Türk Boğazlarından ticaret ve savaş gemilerinin geçişini düzenler; savaş gemileri için tonaj, bildirim ve kalış süresi gibi sınırlamalar getirir. Türkiye’nin güvenliği ile Karadeniz’e kıyıdaş devletlerin güvenliğini gözeten rejim kurmuştur.

Mülakat ve tarih anlatımında “yurt kurtaran” nitelemesi, Büyük Taarruz ve 30 Ağustos 1922 Başkomutan Meydan Muharebesi için kullanılır. Bu, tek başına resmî savaş adı değildir. Malazgirt’in “yurt açan”, Miryokefalon’un “yurt tutan” diye nitelenmesiyle birlikte kullanılan öğretici bir adlandırmadır.

Takrir-i Sükûn Kanunu, Şeyh Said İsyanı sırasında 4 Mart 1925’te çıkarılan ve hükümete kamu düzenini sağlama gerekçesiyle geniş yetkiler veren kanundur. Basın ve siyasal faaliyetler üzerinde önemli etkileri olmuş, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasının kapatılmasında kullanılmıştır. Bugünkü OHAL hükümleri veya sıkıyönetimle aynı hukuki düzenleme değildir.

EGM’nin Atatürk’e atfen yayımladığı bir söz: “Herkesin polisi kendi vicdanıdır; fakat polis vicdanı olmayanların karşısındadır.” Sözün EGM yayınında bu atıfla bulunduğu doğrulandı. Özgün söyleniş belgesi ve 1929 tarihi doğrulanmadığı için tarih eklenmedi.

Atatürk milliyetçiliği, millî bağımsızlık, ortak vatandaşlık, birlik ve beraberlik temelinde açıklanır; başka halkları aşağılayan ırkçı üstünlük iddiasıyla özdeş değildir. Anayasa m.2’de Atatürk milliyetçiliğine bağlılık yer alır; m.66, Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkesin Türk olduğunu düzenler.

Mustafa Kemal’in başkomutan olarak yönettiği son büyük askerî harekât Büyük Taarruz’dur; 26 Ağustos 1922’de başlamıştır. Başkomutan Meydan Muharebesi 30 Ağustos’ta bu taarruzun içinde gerçekleşmiştir. “Başkomutanlık Muharebesi’nden sonra Büyük Taarruz başladı” ifadesi kronolojik olarak yanlıştır.

İstiklal Mahkemeleri, 1920’de Millî Mücadele şartlarında oluşturulan, TBMM üyelerinin görev yaptığı olağanüstü nitelikte mahkemelerdi. Asker kaçaklığı ve çeşitli güvenlik suçlarını yargıladılar; sonraki dönemlerde de faaliyet gördüler. Son faaliyet dönemi 1927’de bitti, ilgili kanunun kaldırılması 1949’dadır. Günümüzdeki olağan ceza mahkemeleriyle aynı kurum değildir.

Atatürk, yeni harflerin kabulü ve yaygınlaştırılması çalışmalarını destekledi. 12 Temmuz 1932’de Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kurulmasına öncülük etti; kurum sonradan Türk Dil Kurumu adını aldı. Dil kurultayları ve Türkçenin araştırılması bu sürecin parçalarıdır. Türkçe ilk kez 1932’de oluşmuş veya o tarihte resmî dil olmuş değildir.

Ankara 13 Ekim 1923’te başkent oldu. Millî Mücadele’nin ve TBMM’nin merkezi olması, Anadolu içindeki konumu, ulaşım ve haberleşme bağlantıları ile güvenlik ve yeni devletin yönetim ihtiyaçları seçimde etkiliydi. Cumhuriyetin 29 Ekim’de ilanıyla başkent kararının tarihi karıştırılmamalıdır.

Mustafa Kemal’in cephede görev aldığı ilk savaş Trablusgarp Savaşıdır (1911–1912). 29 Eylül 1911 savaşın başlama tarihidir; onun o gün cephede savaştığı anlamına gelmez. Tobruk ve Derne çevresinde görev yapmıştır.

Sorunun kapsamı önemlidir: Halk Fırkası 9 Eylül 1923’te, Cumhuriyetin ilanından önce kurulmuştur. Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partisi ise 17 Kasım 1924’te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasıdır. “İlk siyasi parti denemesi” ifadesi bu iki sorudan hangisinin istendiği belirtilmeden tek tarihle cevaplanmamalıdır.

Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk’ün 1919–1927 arasındaki Millî Mücadele ve Cumhuriyetin kuruluş sürecini belgelerle anlattığı eseridir. 15–20 Ekim 1927’de CHP’nin ikinci büyük kurultayında okunmuş, Gençliğe Hitabe ile tamamlanmıştır.

Hatay sorunu, İskenderun Sancağı’nın statüsü ve Türkiye ile ilişkisi etrafında gelişti. 1938’de Hatay Devleti kuruldu; 1939’da Türkiye’ye katılma süreci gerçekleşti. Uluslararası görüşmeler, yerel siyasal süreç ve dönemin şartları birlikte değerlendirilir. Katılma kararı Atatürk’ün ölümünden sonra tamamlanmıştır.

1920’de Çivril ve çevresinde gerçekleşmiştir. Kaynaktaki yalnız “Afyon” cevabı, olayın merkezini doğru ifade etmez.

Mondros Mütarekesi sonrasında işgal ve bölgenin parçalanması endişesi, özellikle Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti kurulmasına yönelik girişimler, bölgesel müdafaa-i hukuk örgütlenmesini hızlandırdı. Tarihî siyasi taleplerden söz edilir; bütün bir halkın topluca düşman olarak nitelenmesi doğru değildir.

İşgale karşı ülkeyi kurtarmak ve millî bağımsızlığı sağlamak temel ortak amaçtı. Mecliste üyeler siyasal ve toplumsal konularda farklı görüşlere sahipti; bu ortak amaç bütün konularda aynı düşündükleri anlamına gelmez.

İlk dönemin meclis hükümeti sisteminde vekiller Meclis içinden seçilir ve yürütme Meclise dayanır. Meclis hükümeti ile daha sonra başbakanın kurduğu kabine sistemi aynı değildir. 1921 düzeninde vekillerin kendi aralarından başkan seçebilmesi bulunduğundan “hiç hükümet başkanı yoktu” demek de hatalıdır. Hükümetin oluşum usulleri ilk dönem içinde de değişmiştir.

1930’larda öne çıkan, dillerin kökenini Türkçeyle ilişkilendiren tarihsel bir dil yaklaşımıdır. Günümüzde dilbilimin kabul edilmiş açıklaması olarak sunulmamalıdır.

Mustafa Kemal Atatürk’tür. 8 Ağustos 1915’te Anafartalar Grubu Komutanlığına getirilmiş, bölgedeki başarılarıyla bu adla anılmıştır.

Türkiye Cumhuriyeti’nin ikinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün kabri bulunmaktadır.