Mülakat Soruları 5

Savaş sonrasında Avrupa siyasi haritasında Polonya’nın bağımsızlığını yeniden kazanması, Çekoslovakya’nın ve Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı’nın kurulması gibi değişimler oldu. Yugoslavya adı daha sonra benimsendi. Yeni kurulan devlet, yeniden bağımsız olan devlet ve adı sonradan değişen devlet aynı kategori değildir.

Kronolojik sıra Trablusgarp Savaşı (1911–1912), Balkan Savaşları (1912–1913) ve Birinci Dünya Savaşı’dır (1914–1918).

1774 Küçük Kaynarca Antlaşması Rus ticaret gemilerine Karadeniz, Boğazlar ve diğer Osmanlı sularında taşımacılık hakkı sağlaması bakımından dönüm noktasıdır. Rusya’nın Karadeniz’e erişimini tek bir günde başlayan ve öncesi olmayan olay gibi açıklamak eksiktir.

Kanal Cephesi’nde Süveyş Kanalı’na yönelen Osmanlı harekâtı, İngiltere’nin Mısır ve Hindistan arasındaki ulaşımını tehdit etmeyi amaçlıyordu. Amaç İngiliz sömürgelerini İngiltere adına kontrol etmek değildi.

Gemiler Goeben ve Breslau’dur; Osmanlı hizmetine girdikten sonra Yavuz Sultan Selim ve Midilli adlarını almışlardır. Osmanlı’nın savaşa girişi yalnız gemi adlarıyla açıklanamaz; ittifak ve 29 Ekim 1914 Karadeniz baskını süreciyle birlikte ele alınmalıdır.

Savaşı millî politika aracı olarak reddeden 27 Ağustos 1928 tarihli Briand–Kellogg Paktı bu soruda beklenen antlaşmadır. 1945 BM Şartı ise kuvvet kullanma yasağını farklı ve daha gelişmiş bir kolektif güvenlik düzeni içinde ele alır. “İlk evrensel” nitelemesi mutlak tarihî öncelik yerine bu çok taraflı pakt bağlamında anlaşılmalıdır.

II. Dünya Savaşı sonrası barış düzeninde Oniki Ada’nın İtalya’dan Yunanistan’a devri 10 Şubat 1947 tarihli Paris İtalyan Barış Antlaşmasıyla kararlaştırıldı. Adalar savaş öncesinde İtalyan egemenliğindeydi; devri yalnızca nüfus çoğunluğuna indirgemek eksiktir.

1947 Paris Barış Antlaşması öncesinde Oniki Ada’nın egemen devleti İtalya’ydı. Savaş sonundaki İngiliz askerî idaresi ile egemenlik aynı kavram değildir.

II. Dünya Savaşı sonrasında Müttefik devletlerle İtalya, Romanya, Macaristan, Bulgaristan ve Finlandiya arasında imzalanan barış antlaşmalarıdır.

1876 Kânûn-ı Esâsî’de Meclisin yasama rolü vardı; “yasama yetkisi hiç yoktu” yanlıştır. İlk metnin 53. maddesinde teklif girişimi için padişah izni, 54. maddesinde kanunun yürürlüğü için padişah onayı öngörülüyordu. Padişahın diğer güçlü yetkileri de parlamentoyu sınırlandırıyordu. 1909 değişiklikleri ilk metinden ayrı değerlendirilmelidir.

Osmanlı Devleti Kuzey Afrika’daki son toprakları Trablusgarp ve Bingazi’yi 18 Ekim 1912 tarihli Uşi Antlaşması ile kaybetmiştir. Bu, Osmanlı’nın bütün tarihinde kaybettiği son toprak anlamına gelmez.

Genç/Yeni Osmanlılar, 19. yüzyılda meşrutiyet, hürriyet ve parlamentonun yönetimi denetlemesi gibi görüşleri savunan Osmanlı aydınları hareketidir. “Türk tarihinde özgürlük için ilk mücadele” nitelemesi çok geniştir; dar anlamda bu anayasal muhalefet hareketi kastedilir.

Osmanlı’da Türkçülüğün erken gelişimi, 19. yüzyılda dil, edebiyat, tarih ve kültür çalışmalarında görülür; daha sonra siyasî ve ideolojik boyutu güçlenmiştir. Ders sorularındaki kısa dil cevabı bu kültürel başlangıcı anlatır.

İtalya, savaş başında tarafsız kalıp 1915’te İtilaf yanında savaşa girdi. Avusturya-Macaristan’a karşı İtalya Cephesi açılması, İttifak kuvvetlerinin yeni bir cepheye kuvvet ayırmasına yol açtı. “Savaşın başında İttifak safında savaşıp sonra geçti” demek yanlıştır.

Çanakkale Boğazı’nı geçip İstanbul’u baskı altına alarak Osmanlı Devleti’ni savaş dışı bırakmak ve Rusya’ya ulaşan yolu açmak hedeflenmiştir.

Ziya Gökalp, Türkçülük düşüncesinin başlıca kuramcılarından, sosyolog, yazar ve eğitimcidir. Türkçülüğün Esasları önemli eserlerindendir.

Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi kastediliyorsa 1917 Rus devrimleri, Rusya’nın savaştan çekilmesi ve 3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması belirleyicidir. Millî Mücadele’nin Doğu Cephesi ayrı bir dönemdir; 1920 Gümrü süreciyle ilgilidir.

Wilson’ın On Dört Noktası açık diplomasi, denizlerde serbestlik, ticaret engellerinin azaltılması, silahlanmanın sınırlandırılması, çeşitli sınır ve halk sorunları ile milletler birliği kurulması gibi başlıklar içerir. Kaynaktaki Amerika’nın siyasî ağırlığının kabulü ifadesi bu metindeki bir ilke değildir; seçenekler eksik olduğu için şık harfi belirlenemez.

İngiltere/Birleşik Krallık kastedilir. Birinci Dünya Savaşı içindeki Osmanlı topraklarını paylaşma düzenlemelerinde Irak’ın bir bölümü ve İngiliz nüfuz alanına ayrılan Arap toprakları bu kapsamda ele alınmıştır. Sykes–Picot düzenlemesi ile savaş sonrası manda sınırları birebir aynı değildir.

Pontusçu örgütlenmelerdir. Dönemin ders kitaplarında Doğu Karadeniz’de ayrı bir Rum devleti kurmayı amaçlayan oluşum Pontus Rum Cemiyeti adıyla anılır. Bu, bölgedeki bütün Rumlara aynı siyasî tutumu atfetmek anlamına gelmez.