Mülakat Soruları 6

Hak, kişiye tanınan ve korunan yetki, özgürlük veya talep imkânıdır. Hukuk düzeni içindeki anlamıyla, kişinin korunan menfaatini ve yapabileceği ya da isteyebileceği şeyleri ifade eder. İnsan hakları yaklaşımı kişinin sırf insan olması nedeniyle sahip olduğu hakları da esas alır.

AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında ihlal iddialarını inceler. Kesinleşmiş kararlar, taraf olan devletler bakımından bağlayıcıdır; icrayı Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetler. Mahkeme genel bir ulusal temyiz mercii değildir ve her ulusal kararı doğrudan kaldırmaz; giderim somut karara göre belirlenir.

Yargının tarafsızlığı, hâkim ve mahkemelerin taraflar arasında ön yargısız davranması, kişisel çıkar ve dış etkilerden bağımsız olarak hukuka ve delillere göre karar vermesidir. Anayasa m.9, yargı yetkisinin bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılacağını düzenler.

Temel hak ve özgürlükler sınırsız değildir. Anayasa m.13’e göre yalnızca ilgili maddelerde belirtilen sebeplere bağlı ve kanunla sınırlanabilir; hakkın özüne dokunulamaz. Sınırlama Anayasa’nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olmalıdır. OHAL’de m.15’in ayrıca belirlediği güvenceler geçerlidir.

İnsan haklarına saygılı devlet, kamu gücünün temel hakları gözeterek kullanılmasını, keyfî müdahalelerden kaçınılmasını ve hakların etkili biçimde korunmasını ifade eder. Anayasa m.2 bu niteliği düzenler; m.5 devletin hakların önündeki siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışmasını da görev sayar.

Özgürlük, kişinin düşünce ve davranışlarını kendi iradesiyle belirleyebilmesiyle ilgilidir. Hukuki ve siyasal anlamda ifade, inanç, hareket gibi alanlarda güvenceler içerir. Başkalarının haklarını ihlal etme veya kamu görevlisinin sınırsız yetki kullanması anlamına gelmez.

Kasten suç işlemek, suçun kanuni tanımındaki unsurları bilerek ve isteyerek gerçekleştirmektir (TCK m.21). Olası kastta kişi suçun unsurlarının gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işler; taksirden ayrı değerlendirilir.

Anayasa m.56’ya göre herkes sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir; çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve kirlenmeyi önlemek devletin ve vatandaşların ödevidir. AİHS’te aynı adla açık bir çevre maddesi yoktur; çevresel zararlar yaşam, özel hayat gibi haklar çerçevesinde değerlendirilebilir.

Gerçek kişi insandır. TMK m.28’e göre kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğmasıyla başlar ve ölümle sona erer; “sağlıklı olmak” şart değildir. Çocuk, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetini kazanır. Tüzel kişi ise kanuna uygun örgütlenen kişi topluluğu veya belirli amaca özgülenmiş mal topluluğudur (m.47); dernek, vakıf ve şirket buna örnektir.

Hak, niteliğine göre devir, feragat, ifa, hakkın konusunun ortadan kalkması veya kanunda öngörülen başka bir nedenle sona erebilir. Ölüm bütün hakları yok etmez; mirasa elverişli haklar mirasçılara geçebilir. Zamanaşımı ile hak düşürücü süre aynı değildir: zamanaşımı kural olarak hakkı kendiliğinden sona erdirmez, ileri sürülebilen bir defî sağlar.

Devletin yükümlülükleri haklara müdahale etmemek, kişileri üçüncü kişilerin ihlallerinden korumak ve hakların kullanılabilmesi için gerekli adımları atmayı kapsar. Etkili başvuru, soruşturma ve hak güvenceleri önemlidir. Sorumluluk yalnızca ihlal gerçekleştikten sonra tazminat ödemek değildir.

Kundakçılık, kasten yangın çıkarma eylemi için kullanılan addır. Hukuki nitelendirme olayın zarar ve tehlikesine göre mala zarar verme, genel güvenliği kasten tehlikeye sokma veya başka suçlar çerçevesinde yapılabilir. Her yangın kundaklama değildir; kasıt ve deliller araştırılır.

Anayasa, devletin temel yapısını, organlarını, hak ve ödevleri düzenleyen en üst hukuk normudur. Kanunlar Türkiye’de TBMM tarafından kabul edilen düzenlemelerdir; Anayasa’ya aykırı olamazlar. Anayasa hükümleri devlet organlarını, kişileri ve kuruluşları bağlar.

Orantısız güç, somut olayın gerektirdiği ve hukuken izin verilen ölçüyü aşan güç kullanımıdır. PVSK m.16 zor kullanmada direnişin niteliğine ve derecesine göre kademeli ve ölçülü yaklaşımı düzenler. Yetkinin bulunması her miktarda kuvvet kullanmayı haklı kılmaz; amaç, gereklilik ve ölçü birlikte değerlendirilir.

Yankesicilik, kişinin üzerinde taşıdığı eşyanın özel beceriyle, genellikle fark ettirmeden alınması biçimindeki hırsızlıktır. Yağma, gündelik adıyla gasp, başkasının malını teslim etmesini veya alınmasına karşı koymamasını sağlamak için kanunda belirtilen tehdit ya da cebre başvurulmasıdır. Yağma ile hırsızlığın ayrımında cebir veya tehdidin niteliği önemlidir.

Hayvanların korunması; uygun bakım ve beslenme, gereksiz acı ve eziyetin önlenmesi, kötü muameleyle mücadele ve türlerine uygun yaşam koşullarının sağlanmasını kapsar. Türkiye’de temel çerçeve 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’dur. Hayvanların korunmasına ilişkin hükümler insanlara tanınan bütün haklarla aynı kapsamda değildir; özel uygulamalarda güncel kanun esas alınmalıdır.

Hukuksal yaptırım, hukuk kuralına aykırılığa hukuk düzeninin bağladığı sonuçtur. Ceza, idari yaptırım, tazminat, geçersizlik ve cebrî icra gibi farklı türleri vardır. Her yaptırım hapis cezası veya cezalandırma değildir; uygulanacak tür ilgili hukuk dalına ve kanuna göre değişir.

Kanun önünde eşitlik, aynı hukuki durumda olanlara nesnel ve haklı bir neden olmadan farklı muamele yapılmamasını gerektirir. Eşitlik her koşulda herkese aynı işlemin uygulanması değildir. Anayasa’nın 10. maddesinde belirtilen gruplar için alınabilecek özel tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.

Hakkaniyetli veya adaletli davranmak, ilgili kişilerin haklarını gözeterek tarafsız ve gerekçeli değerlendirme yapmaktır. Kişisel yakınlığa göre ayrıcalık tanımamak ve somut koşulları dikkate almak önemlidir. Herkese koşullarından bağımsız biçimde aynı sonucu vermekle eş tutulmaz.

Magna Carta, İngiltere Kralı John’un 1215’te kabul ettiği ve kralın yetkilerine sınırlar getiren tarihsel belgedir. Hukukun kralı da bağladığı düşüncesinin gelişiminde önemlidir. Başlangıçta herkese bugünkü anlamda eşit demokratik haklar tanıyan bir anayasa değildi.