Mülakat Soruları 41

Millî Mücadele’nin bütün cepheleri içinde ilk askerî başarılar soruluyorsa 1920 Doğu Cephesi’nde Kâzım Karabekir komutasındaki düzenli birliklerin Ermenistan’a karşı başarıları kastedilir. Batı Cephesi’ndeki ilk düzenli ordu zaferi ise Ocak 1921 Birinci İnönü’dür.

1922’deki İstanbul’u işgal girişimi bağlamında temel engel İtilaf Devletlerinin izin vermemesi ve bunu önlemeye yönelmesidir. ATAM araştırması, özellikle Fransa ve İtalya’nın karşı çıktığını, Fransa’nın gerektiğinde silahla engelleme talimatı verdiğini açıklar. Yalnız şehrin zaten işgal altında bulunması, siyasi engellemenin tamamını anlatmaz.

1921 Londra Konferansı, TBMM Hükûmetinin İtilaf devletleri karşısında siyasi muhatap olarak yer aldığı bir diplomatik gelişmedir; kesin barış sağlamadı. Bekir Sami Bey’in yaptığı ikili anlaşmalar TBMM tarafından onaylanmadı; ardından Dışişleri görevinden ayrıldı. Konferansa katılımı bütün devletlerin tam hukukî tanımasıyla eşitlemek doğru değildir.

Çerkez Ethem kuvvetleriyle düzenli ordu arasındaki çatışma, Yunan ordusunun yararlanmak istediği ortamı oluşturdu. Yunan birlikleri 6 Ocak 1921’de taarruza geçerek İnönü mevzilerine ilerledi. Bu olay tek başına bütün Yunan savaş stratejisinin nedeni olarak sunulmamalıdır.

Lozan’daki Boğazlar düzeni Türkiye’nin askerî denetimini kısıtlıyor ve askerden arındırma öngörüyordu. Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki kontrolünü ve silahlandırma imkânını güçlendiren düzenleme 1936 Montrö Sözleşmesi’dir. Kaynaktaki seçenek bu kapsamda Lozan’a ait değildir.

Kaynağın sorduğu Kurtuluş Savaşı cepheleri bağlamında beklenen cevap Amerika Birleşik Devletleri’dir. ABD, Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etmemiş ve Millî Mücadele’de Türk ordusuna karşı bir kara cephesi yürütmemiştir. Bu, ABD’nin bölgeyle hiçbir siyasi veya diplomatik ilgisi olmadığı anlamına gelmez.

16 Mart 1920, İstanbul’un resmen işgal edildiği tarihtir. TBMM’nin 1 Kasım 1922 tarihli saltanat kararında İstanbul’daki hükûmetin bu tarihten itibaren tarihe karıştığı kabul edilir. Bu, saltanatın kaldırılması kararının kabul tarihinin 16 Mart olduğu anlamına gelmez; karar 1 Kasım 1922’de alınmıştır.

Türkiye-Irak sınırı 5 Haziran 1926’da Türkiye, İngiltere ve Irak arasında imzalanan Ankara Antlaşması ile belirlenmiştir. Milletler Cemiyeti süreci bu sonucun öncesindeki aşamadır; antlaşmanın yerine tek başına son cevap olarak verilmemelidir.

3 Mart 1924 tarihli 431 sayılı Kanun, halifeliği kaldırırken Osmanlı hanedanı mensuplarının Türkiye Cumhuriyeti sınırları dışına çıkarılmasını da düzenlemiştir.

Hilafet, 3 Mart 1924’te millî egemenlik ve Cumhuriyet yönetimi yanında ayrı bir siyasi otorite odağı oluşmasını önlemek amacıyla kaldırıldı. Hukuk ve yönetimin laikleşmesi sürecinin önemli adımıdır. Yalnız dinî inancın kaldırılması gibi yorumlanamaz.

1876 Kânûn-ı Esâsî’nin açıkça yürürlükten kaldırılması, 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun özgün 104. maddesiyle gerçekleşmiştir. 1922’de saltanatın kaldırılması siyasî rejim bakımından ayrı dönüm noktasıdır.

Sorunun öncülü yanlıştır: 1961 Anayasası 27 Mayıs 1960 darbesi sonrasındaki süreçte Kurucu Meclis tarafından hazırlanmış ve 9 Temmuz 1961’de halkoylamasıyla kabul edilmiştir. Halkoyuna sunulmuş olması, darbe sonrası hazırlanmış olduğu tarihsel gerçeği ortadan kaldırmaz.

1924 Anayasası’nın 26. maddesine göre savaş ilanı, devletlerle antlaşma ve barış yapma görevleri Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir.

1924 Anayasası millî egemenliği ve meclisin üstünlüğünü esas alır. Yasama ve yürütme yetkileri Mecliste toplanmakla birlikte yürütme Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu aracılığıyla kullanılır. Bu nedenle güçler birliği ve görevler ayrılığı biçiminde açıklanır. Çoktan seçmeli soruda doğru şık için seçeneklerin tamamı gerekir.

Kaynakta verilen Macaristan, Yugoslavya Krallığının kurucu unsurlarından biri değildir. Sırp, Hırvat ve Sloven toplulukları etrafında kurulan devletin kapsamıyla komşu Macaristan karıştırılmamalıdır.

Sevr taslağı İstanbul ve Çanakkale boğazları bölgesinde İtilaf denetimi ve uluslararası komisyon öngörüyordu. İmzalanması, yürürlüğe girmesi ve fiilî işgal ayrı şeylerdir; Sevr yürürlüğe girmiş geçerli bir barış düzeni gibi anlatılmamalıdır.

Hukuk alanındaki reformlar kastedilmektedir. Medeni Kanun ve diğer kanunlaştırmalar, yeni devletin özel ve toplumsal ilişkilerini laik ve ortak hukuk kurallarıyla düzenleme sürecinin parçalarıdır. Ancak bütün ilişkilerin yalnız tek reformla düzenlendiği söylenemez.

Kastedilen Reform hareketidir: 16. yüzyılda Avrupa’da Katolik Kilisesinin öğreti ve uygulamalarına yönelen eleştirilerle gelişti; Martin Luther ve Jean Calvin başlıca isimleridir. Tek bir neden veya yalnız din adamlarının siyasete karışmasıyla açıklanamaz.

Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildiğinde hilafet kurumu varlığını sürdürüyordu. Hilafet 3 Mart 1924’te kaldırıldı.

3 Mart 1924’te Tevhid-i Tedrisat Kanunu yanında halifeliğin kaldırılması ile Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılmasına ilişkin düzenlemeler de kabul edilmiştir. Kaynakta verilen halifeliğin kaldırılması örneği doğrudur.