Mülakat Soruları 40

İtalya, savaş başında tarafsız kalıp 1915’te İtilaf yanında savaşa girdi. Avusturya-Macaristan’a karşı İtalya Cephesi açılması, İttifak kuvvetlerinin yeni bir cepheye kuvvet ayırmasına yol açtı. “Savaşın başında İttifak safında savaşıp sonra geçti” demek yanlıştır.

Çanakkale Boğazı’nı geçip İstanbul’u baskı altına alarak Osmanlı Devleti’ni savaş dışı bırakmak ve Rusya’ya ulaşan yolu açmak hedeflenmiştir.

Ziya Gökalp, Türkçülük düşüncesinin başlıca kuramcılarından, sosyolog, yazar ve eğitimcidir. Türkçülüğün Esasları önemli eserlerindendir.

Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi kastediliyorsa 1917 Rus devrimleri, Rusya’nın savaştan çekilmesi ve 3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması belirleyicidir. Millî Mücadele’nin Doğu Cephesi ayrı bir dönemdir; 1920 Gümrü süreciyle ilgilidir.

Wilson’ın On Dört Noktası açık diplomasi, denizlerde serbestlik, ticaret engellerinin azaltılması, silahlanmanın sınırlandırılması, çeşitli sınır ve halk sorunları ile milletler birliği kurulması gibi başlıklar içerir. Kaynaktaki Amerika’nın siyasî ağırlığının kabulü ifadesi bu metindeki bir ilke değildir; seçenekler eksik olduğu için şık harfi belirlenemez.

İngiltere/Birleşik Krallık kastedilir. Birinci Dünya Savaşı içindeki Osmanlı topraklarını paylaşma düzenlemelerinde Irak’ın bir bölümü ve İngiliz nüfuz alanına ayrılan Arap toprakları bu kapsamda ele alınmıştır. Sykes–Picot düzenlemesi ile savaş sonrası manda sınırları birebir aynı değildir.

Pontusçu örgütlenmelerdir. Dönemin ders kitaplarında Doğu Karadeniz’de ayrı bir Rum devleti kurmayı amaçlayan oluşum Pontus Rum Cemiyeti adıyla anılır. Bu, bölgedeki bütün Rumlara aynı siyasî tutumu atfetmek anlamına gelmez.

ABD Başkanı Woodrow Wilson, 8 Ocak 1918’de açıkladığı On Dört Nokta ile savaş sonrası barış düzenine ilişkin ilkeler önermiştir. Bu ilkeler çeşitli halkların geleceği ve siyasal düzenlemeleriyle ilgilidir; her halka koşulsuz ve hemen bağımsızlık tanıyan tek bir evrensel kural gibi sunulmamalıdır.

Özellikle 7. maddenin güvenlik tehdidi gerekçesiyle stratejik noktaların işgaline imkân vermesi ve 24. maddenin doğu illerine ilişkin hükmü, Mondros’un işgallere zemin hazırlaması bakımından eleştirilir. Ateşkes bir barış antlaşması değildir; “ateşkes kavramından çıkarma” yorumlayıcı bir anlatımdır.

İlgili inkılap tarihi ders metni, Mondros sonrasında kurulan İslâm İhtilâli Komitasının özellikle Rum çetelerinin bulunduğu işgal bölgelerinde silahlı mücadeleye giriştiğini belirtir. Beklenen cevap “Rum çeteleri”dir; bütün Rum halkı şeklindeki etnik genelleme doğru değildir. Kuruluş, İttihat ve Terakki Cemiyetinin kendisiyle veya Kars’taki Gizli İslam Komitesiyle karıştırılmamalıdır.

Millî Kongre Cemiyeti kastedilir. 1918 sonunda farklı cemiyetleri bir araya getirme, Türklerin haklarını basın-yayın ve yabancı heyetler yoluyla savunma amaçları taşıyordu. Her hedefini gerçekleştirememesi, hiçbir faaliyette bulunmadığı anlamına gelmez.

20–31 Ekim 1919 tarihli “Sivas İçin Muğla Kongresi” kastedilir. Nazilli Kongresi’nin bölgesel kurtuluş yaklaşımını değerlendirmiş, yalnız Batı Anadolu’nun kurtuluşuyla yetinilemeyeceğini ve ülke çapındaki mücadelenin bütünlüğünü savunmuştur. Muğla’daki diğer 1919 kongreleriyle karıştırılmamalıdır.

Sivas Kongresi sonrasında Damat Ferit Hükûmeti ile millî hareket arasındaki çatışma yoğunlaşmış; Damat Ferit istifa etmiş ve 2 Ekim 1919’da Ali Rıza Paşa Hükûmeti kurulmuştur. Sivas Kongresi’nin kendisi doğrudan İstanbul’da hükûmet atayan makam değildi.

Ankara’nın Millî Mücadele merkezi seçilmesini Meclis-i Mebusan üyelerinin bu yönde yaptığı bir oylamaya bağlamak doğru değildir. Konum, ulaşım-haberleşme ve yerel desteğin yanı sıra Heyet-i Temsiliyenin kararı etkili olmuştur. Tam seçenekler bulunmadığından şık harfi verilmedi.

Cemiyeti, ülkeyi İslamcı ve Turancı bir yayılma programıyla kurtarmayı amaçlayan teşkilat diye nitelemek doğru değildir. Sivas Kongresi bildirisi, mütareke sırasındaki millî sınırlar çerçevesinde vatan bütünlüğünü ve bağımsızlığı esas alır; yerel millî cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirir. Eski nottaki 1921 Anayasası ibaresi bu soruya açık bir cevap oluşturmaz.

1921 Anayasası’nın özgün 9. maddesinde İcra Vekilleri Heyeti kendi içinden bir başkan seçer; TBMM Başkanı da heyetin doğal başkanıdır. Bu yapı bugünkü parlamenter kabine veya Cumhurbaşkanlığı sistemiyle karıştırılmamalıdır. Başbakanın Meclisçe seçildiği yönündeki kaynak cümlesi bütün dönemin değişmez usulü olarak kullanılamaz.

Birinci dönem TBMM’de (1920–1923) kadın milletvekilleri bulunmuyordu. Kadınlar ilk kez 1935 seçimleriyle TBMM’ye girmiştir. Kaynakta verilen kadınların Meclise girmiş olması seçeneği ilk dönemin özelliği değildir.

23 Nisan 1920’de açılan TBMM tek meclislidir. Osmanlı Meclis-i Umumisi ise Âyan ve Mebusan meclislerinden oluşuyordu. 1920 TBMM’si ile 1961 Anayasasının çift meclisli yapısı karıştırılmamalıdır.

Hayır. 789 sayılı Maarif Teşkilatına Dair Kanun 22 Mart 1926’da, Atatürk’ün cumhurbaşkanlığı döneminde kabul edilmiştir. Dolayısıyla bunu İnönü’nün 1938–1950 cumhurbaşkanlığı dönemindeki bir yenilik diye göstermek kronolojik olarak yanlıştır. İnönü’nün 1926’da başbakan olması, iki farklı dönemlendirmeyi aynı yapmaz.

Hayır. Savaş dönemi genel olarak kıtlık ve yüksek fiyat artışlarıyla ilişkilidir. ATAM tarih araştırması 1942’de tarım sektöründeki fiyat artışını 9,5 olarak verir. Bu, her ürünün her ay aynı oranda yükseldiği veya çiftçilerin tümünün refahının arttığı anlamına gelmez; ancak dönemi genel bir tarım fiyatı düşüşü diye anlatan eski seçenek doğru bir özellik değildir.